Yapay Zekanın ABD İşgücü Piyasasına İlk Etkileri

Şirketlerin 2026 stratejileri netleşirken, farklı sektörlerin lider şirketlerinden gelen 4-5 haneli sayılara ulaşan işten çıkarma haberleri birbirini izledi. Bu gelişmeler, “İşten çıkarmaların sebebi yapay zeka mı?” sorusunu da beraberinde getirdi.

Bugünün nabzını tutup işinizin yarınlarını belirlerken ihtiyaç duyabileceğiniz konu, trend ve içgörüleri derlediğimiz Gündem, Trendler ve Yarınlar bültenimizin 12. sayısının önemli başlıklarından biri de “ABD'de başlayan işten çıkarma dalgasında yapay zekanın rolü” oldu. KoçZer Blog'da yer verilen Yapay zeka sektörleri nasıl etkileyecek? başlıklı yazıda, mesleklerin %90'ının yapay zekadan etkileneceğini aktarmıştık. Bu durum, aralarında Amazon, UPS, Nestlé gibi şirketlerin olduğu devlerin açıkladığı son işten çıkarmaların yapay zekayla bağını merak konusu haline getiriyor. KoçZer olarak bu yazıda, özellikle ABD işgücü piyasasından gelen son işten çıkarma dalgası ışığında, yapay zekanın bu stratejik kararlardaki rolünü tartışmaya açıyoruz.

22 yılın en yükseği: 150 binden fazla kişi işten çıkarıldı

Açıklanan ve onaylanan işten çıkarmaların kaydını tutan danışmanlık şirketi Challenger, Gray & Christmas, ekim ayına ilişkin işten çıkarma raporunu kasım ayının ilk günlerinde yayımladı. Rapora göre, ABD merkezli şirketlerin yaptığı işten çıkarmaların toplamı, ekim ayında yıllık bazda %175 artışla 153 bini aştı. Bu rakam, 2003’ten bu yana en yüksek ekim ayı toplamı olarak kaydedildi. Rapora göre ocak-ekim döneminde ABD’deki işverenler, geçtiğimiz yılın ilk 10 ayına göre %65 artışla 1,1 milyon kişinin işten çıkarıldığını duyurdu.

Küresel işten çıkarma ve yönetici koçluğu şirketi Challenger, Gray & Christmas’ın yetkililerinden Andy Challenger, ekim ayındaki işten çıkarma hızının, aylık ortalamalardan çok daha yüksek olduğuna dikkat çekti. Pandeminin yarattığı işe alım patlamasının ardından bazı sektörlerin toparlanma sürecine girdiğini not eden Challenger, “Ancak bu durum yapay zeka kullanımının yaygınlaşması, tüketici ve kurumsal harcamaların azalması ve artan maliyetlerin kemer sıkma politikalarına ve işe alımın dondurulmasına yol açmasıyla işten çıkarmalar hızlandı” ifadelerini kullandı.

Ekim ayında en çok hangi sektörlerde işten çıkarma yapıldı?

Rapor, işten çıkarma haberlerinin sektörel kırılımlarına da ayrıntılı bir biçimde yer verdi. Buna göre, ABD’de işten çıkarmaların en çok yaşandığı özel sektör teknoloji oldu. Raporda, teknolojinin, yapay zeka entegrasyonu, talepteki yavaşlama ve verimlilik baskıları nedeniyle şirketlerin yeniden yapılanması gibi faktörlerin birleşimiyle, liderliği sürdürdü. Ekim ayında sektör, eylüldeki 5.639’dan keskin bir artışla 33.281 işten çıkarma duyurdu. Teknoloji şirketlerinin yıl içinde açıkladığı toplam işten çıkarılan sayısı 140 bini aştı. Teknolojiyi, 2025’in başından bu yana 90 bine yakın işten çıkarma açıklayan perakende sektörü izledi.

Son dönemin en çok dikkat çeken işten çıkarmaları

Son dönemde gelen haberler içinde en çok dikkat çekenlerin başında, Amazon’un doğruladığı 14 bin kişilik işten çıkarma yer aldı. Amazon’un kurumsal blogunda “Çevik kalmak ve kuruluşlarımızı güçlendirmeye devam etmek” başlığıyla yayımlanan yazıda, şirketin kurumsal işgücünde yaklaşık 14 bin kişilik bir azalma olacağı belirtildi. Amazon’un işten çıkarmalarına ilişkin ilk haberlerde 30 bin rakamı yer almıştı.

American Airlines, kasım ayında “performansı optimize etmek ve daha verimli hale gelmek için yönetim ve destek rollerinde” kesintiye gittiğini açıkladı. Yarı iletken üreticisi Applied Materials, işgücünün %4’ünü etkileyecek (yaklaşık 1.444 çalışan) işten çıkarma yapacağını duyurdu. Lüks moda markası Burberry, geçtiğimiz mayıs ayında 1.700 işten çıkarma duyurmuştu. Taşımacılık şirketi UPS, 2025 boyunca işgücünde büyük çaplı kesintiler yapacağını duyurdu. Verimliliğin Yeniden Tasarlaması adını verdiği bir yeniden yapılanma sürecinden geçen şirket, 34 bin operasyonel çalışan, 14 bin yönetim kademesi çalışanı olmak üzere, 48 bin kişiyle yolları ayıracağını açıkladı. Nestlé ise önümüzdeki iki yıl içinde 16 bin kişiyle yolları ayırma planını paylaştı.

Sorumlu yapay zeka mı?

Amazon CEO’su Andy Jassy, son bilanço açıklamasında 14 bin kişilik kesinti kararının finansal gerekçelerle olmadığını, hatta - en azından şu an için - yapay zeka kaynaklı olmadığını da söyledi. “Aslında bu durum bir kültür meselesi” diyen Jassy, “Birkaç yılda, bizim yaptığımız kadar hızlı büyürseniz, işletmelerin büyüklüğü, çalışan sayısı, lokasyon sayısı… Eskisinden çok daha fazla çalışana ve çok daha fazla katmana sahip olursunuz. Bu olduğunda bazen farkında olmadan, asıl işi yapan kişilerin sahipliğini zayıflatabilirsiniz” diye ekledi.

BBC’ye konuşan Yale Üniversitesi’nden Martha Gimbel, şirket açıklamalarından yapay zekanın istihdama etkisi yönünde bir çıkarım yapmanın “hatalı bir yol” olduğunu düşünüyor. Gimbel’e göre bu kararların arkasında çoğu zaman şirketlere özgü dinamikler var ve kamuoyu, yapay zekanın işgücü piyasası etkisi konusunda aşırı hassas.

Tipik işe alım ve işten çıkarma döngüsü mü, teknoloji etkisi mi?

Salesforce, müşteri hizmetleri fonksiyonunda çalışan 4 bin kişiyi, işlerini yapay zeka aracılarının üstlendiği gerekçesiyle işten çıkarmıştı. UPS’in yaptığı işten çıkarmaların gerekçeleri arasında “kısmen” makine öğrenmesi de yer alıyordu. Bazı araştırmalar, yapay zekanın belirli meslek gruplarını, özellikle de yeni mezunlar ve veri merkezi çalışanlarını daha çok etkilediğini gösteriyor. Örneğin St. Louis Fed’in çalışması, yapay zeka yoğunluğu yüksek işlerde işsizlik artışı arasında korelasyon buldu. Öte yandan BBC’nin haberine göre Pittsburgh Üniversitesi’nden Morgan Frank, ChatGPT’nin Kasım 2022’de piyasaya sürülmesinin ardından yalnızca ofis ve idari destek çalışanlarının işsizlik riskinde artış gözlendiğini, bilişim ve matematik mesleklerinde belirgin bir değişim olmadığını belirtiyor.

Uzmanlar, bu işten çıkarmaların bir kısmının aslında ekonomik döngülerle açıklanabileceğini söylüyor. Pandemi döneminde hızla büyüyen Amazon ve diğer teknoloji şirketleri, faiz oranlarının düşüklüğüyle birlikte fazla işe alım yaptı. Şimdi ise bu dönemde bir “düzeltme” yaşanıyor. Berkeley’den Enrico Moretti’ye göre Amazon gibi dev teknoloji firmaları hem YZ üreten hem kullanan şirketler oldukları için bu dönüşümün ön saflarında.

Özetle uzmanlar, yapay zekanın istihdama etkisini ekonomik döngülerden ayırmanın zor olduğuna dikkat çekiyor. Bazı kayıplar teknolojik dönüşüm etkisiyle tetikleniyor olsa da, büyük bir kısmı hâlâ tipik işe alım-işten çıkarma, büyüme-küçülme döngülerinin parçası olarak konumlanıyor.

Çözüm ne?

Yapay zekanın işgücü piyasasında bazı dönüşümleri hızlandırdığı ve etkilediği, hatta güncel işten çıkarma rekorlarında etkisi olduğu artık kabul ediliyor. Bu durumda bireylerin yapay zeka ile çalışmayı öğrenmesi, yapay zekayı bir işbirlikçi olarak değerlendirerek iş süreçlerine entegre etmesi; şirketlerin de yeniden beceri kazandırma ve rol dönüşümü gibi stratejilerle çalışanlarını güncel dönemin yetkinliklerine hazırlaması gerekiyor.